آشنائي با روشهاي نوين دستيابي به منابع اطلاعاتي
• آشنایی با علم اطلاع رسانی و کتابداری
دانش
• در حوزه زبان فارسی، دانش (Knowledge) یا علم (Knowledge) دربرگیرنده تمامی گونه ها و حوزه های شناخت وآگاهی در عام ترین معنای خویش است. در یک نگاه کلی می توان گونه ها و حوزه های دانش بشری را به سه حوزه ی کلان تقسیم نمود:
1- هنر،
2- فلسفه،
3- علم
دانششناسی
واژه دانششناسی نخستین بار توسط دکتر هوشنگ ابرامی به کار برده شد. دکتر ابرامی واژه دانششناسی را برای رشته علوم کتابداری و اطلاعرسانی به کار برد. در واقع، سه رکن اصلی دانششناسی عبارتند از:
داده، ماده خام، اطلاعات
بر این اساس علم "دانششناسی" با سه عنصر داده، اطلاعات و دانش سرو کار دارد. به عبارت دیگر، دانششناسی به بحث و بررسی پیرامون دانش و عناصر سازنده آن یعنی داده و اطلاعات میپردازد.
کتابدار
کسی است که علم و هنر کتابداری را کسب کرده است و آن شامل مدیریت، سازماندهی، فهرست نویسی، ردهبندی،دانش شناسي و اشاعه اطلاعات میباشد. كتابدار بايد با دانش هاي روز در حوزه علوم كتابداري و اطلاع رساني آشنا باشد.
در اصل یک كتابدار در زمينه هاي سازماندهي ،بازيابي و پراكنش اطلاعات در قالبهاي گوناگوني اعم از كتاب ، مجله ، پايگاه هاي اطلاعاتي و اينترنت تخصص دارد.
علوم کتابداری و اطلاعرساني
دانشی است که به مطالعه و بررسی شیوههای گوناگون تولید دانش، گردآوری منابع اطلاعاتی )کتاب، مجله، لوح فشرده، بانکهای اطلاعاتی، پایگاه اطلاعاتی، اینترنت و وب(، سازماندهی، بازیابی و اشاعه این منابع و محملهای اطلاعاتی میپردازد و در این راستا تلاش مینماید که در وقت خواننده یا کاربر صرفهجویی نماید.
زیرشاخههای علم کتابداری
• کتاب، مجله، روزنامه و گاهنامه
• فهرستنویسی و ردهبندی
• نمایهسازی و چکیدهنویسی
• مرجعشناسی و خدماتمرجع
• کتابسنجی، علمسنجی، اطلاعسنجی، وبسنجی
• داده، اطلاعات، دانش و علم
• دانششناسی
• دادگان، پایگاه اطلاعاتی، بانکهای اطلاعاتی
• رایانه، لوح فشرده، اینترنت، فناوری اطلاعات
• بازیابی اطلاعات، رفتار اطلاعیابی
• وب، موتور جستجو، وب پنهان، روشهای جستجوی اطلاعات
• کتابهای کودکان و نوجوانان و رمان
• اسناد دولتی، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران
• نظام اطلاعرسانی عکس و خبرنامه وید یوئی
سواد رایانه ای
سواد رایانه ای علم و توانایی شخص برای استفاده از رایانه ها و فناوری موثر می باشد. تعریف دقیق "سواد رایانه ای" از گروهی به گروهی دیگر میتواند تغییر نماید. عموما سواد (در قلمرو کتابها) براینکه شخص میتواند هر کتاب دلخواهی با زبان دلخواه بخواند و جستجو نماید واژه های جدید آنچنانکه آن واژهها برای آن شخص نمایش داده شده است اشاره دارد. "سواد رایانهای" غالبا توانایی استفاده بیشتر از چندین قابلیت ویژه (معمولا میکروسافت آفیس) میباشد که برای تکمیل تعریف مناسب ازوظایف ساده اشاره دارد.
جنبه های سواد رایانه ای
جنبه های سواد رایانه ای شامل:
- روشن کردن رایانه و جستجو
- ایجاد ، ویراستاری و چاپ اسناد
- توانایی در برقراری ارتباط با رایانه های مورد استفاده دیگر در پست الکترونیکی یا دسترسی به خدمات پیاپی
مدیریت و ویراستاری تصویرها (از سلولهای تلفنی ، دوربین های دیجیتالی یا حتی خواندن)
- باز کردن برنامه ها و تامین اختلاف انواع برنامه
سواد چند رسانه ای شامل:
. ساختن فیلم
. ساختن برنامه های صدا
. تاثیر بر یکدیگر
. ایجاد صفحات وب
لوح فشرده یا سیدی
یک لوح گرد نوری است که برای انبار کردن دادههای رقومی (دیجیتالی) بکار میرود. لوح فشرده در اصل برای کار با آواهای رقومی شده اختراع شده بود و همچنین به عنوان ابزار ذخیره و انبارش دادهها یا همان لوح فشرده فقط خواندنی)سیدی رام CD-ROM )هم استفاده میشود. هر سی دی حدود 260هزار صفحه تایپ شده و 19 ساعت صوت ظرفیت دارد.عمر تخمینی سی دی حدود 100 سال است.
DVDلوح فشرده ایست که با سرعت بسیار بالا به بازیابی اطلاعات می پردازد و در برابر رطوبت،حرارت وضربه مقاوم است.دی وی دی ها مقاوم بوده و ظرفیت بیشتری نسبت به سی دی دارند.
پایگاه دادهها یا دادِگان یا بانک اطلاعاتی
• به مجموعهای از دادهها با ساختار منظم و سامانمند گفته میشود. پایگاههای دادهها معمولاً در قالبی که برای دستگاهها و رایانهها قابل خواندن و دسترسی باشد ذخیره میشوند.
• پایگاه داده مجموعهای از رکوردهای ذخیره شده در رایانه با یک روش سیستماتیک (اصولی) مثل یک برنامه رایانهای است که میتواند به سوالات کاربر پاسخ دهد .
ویژگیهای سیستم مدیریت پایگاه دادهها
• سیستم مدیریت پایگاه دادهها، مجموعهای پیچیده از برنامههای نرمافزاری است كه ذخیره سازی و بازیابی دادههای (فیلدها، ركوردها و فایلها) سازمان را در پایگاه دادهها، كنترل میكند
.
• این سیستم، كنترل امنیت و صحت پایگاه دادهها را نیز بر عهده دارد. سیستم مدیریت پایگاه دادهها، درخواستهای داده را از برنامه میپذیرد و به سیستم عامل دستور میدهد تا دادهها ی مناسب را انتقال دهد. هنگامی كه چنین سیستمی مورد استفاده قرار میگیرد، اگر نیازمندیهای اطلاعاتی سازمانی تغییر یابد، سیستمهای اطلاعاتی نیز آسانتر تغییر خواهند یافت
.
فهرست سیستمهای متداول مدیریت دادگان
معروفترین این نرمافزارهای مدیریت دادگانها میتوان به چند نمونه زیر اشاره کرد:
Oracle
Microsoft SQL Server
MySQL
PostregSQL
DB2
Microsoft Access
اینترنت (The Internet)
اینترنت را باید بزرگترین سامانهای دانست که تا کنون به دست انسان طرّاحی، مهندسی و اجرا گردیدهاست. این شبکه عظیم جهانی، در ابتدا، با انگیزهٔ همکاری، دسترسی چند سویه به منابع و مهارتهای محاسباتی، و امکانپذیری کار در زمینههای بینرشتهای علوم و مهندسی توسط یکی از مهندسان وزارت دفاع ایالات متحده بنام رابرت تیلور شروع شد (در اواخر سال ۱۹۶۰. (تنها از اواسط دهه ۱۹۹۰ است که اینترنت به صورت یک شبکهٔ همگانی و جهانی درآمده است. وابسته شدن تمامی فعّالیّتهای بشر به اینترنت درمقیاسی بسیار عظیم و در زمانی چنین کوتاه، حکایت ازآغاز دوران تاریخی نوینی در عرصههای گوناگون علوم، فنآوری و به خصوص در نحوهٔ تفکّر انسان دارد.
اینترنت چیست؟
اینترنت جهانی را میتوان مانند سیستم تلفن جهانی در نظر گرفت . اگر شخصی در تهران به شخصی در پاریس تلفن بزند ,سیگنال صوتی از طریق تعدادی از خطوط تلفن و ایستگاه های مخابراتی شرکتهای مختلف (که کامپیوتر های سویچ کننده دارند)عبور میکند . همه شرکتها از استاندارد های خاصی پیروی میکنند که(پروتکل)نامیده میشود به گونه ای که هر دستگاه موجود در مسیر بتواند با یک نوع سیگنال سر و کار داشته باشد .وقتی شخص واقع در تهران با تلفن صحبت میکند صدایش با استفاده از کامیوتر ها –خطوط تلفن-ماهواره ها و سایر وسایل الکترونیکی از مرزها و دریاها عبور میکند و به مقصد میرسد. اینترنت نیز شبکه ای از خطوط تلفن و سایر انواع رساناها- کامپیوتر های ویژه و وسایل سوییچ کننده است. اینترنت به جای انتقال مکالمات صوتی نقطه به - نقطه برای مبادله داده های دیجیتالی کامپیوتری به کار میرود. بخشهایی از یک پیام پست الکترونیکی میتواند از طریق کامپیوتر ها و خطوط متعلق به ده ها نفر عبور کند از این رو گفته میشود که اینترنت متعلق به هیچ کس نیست . در حقیقت اینترنت متعلق به بسیاری از افراد نا شناس است که همگی مالک تکه هایی از ان هستند.
از ARPA net تا اینترنت
ریشه های اینترنتی که امروزه میشناسیم به یک پروژه مربوط به سال 1969 در وزارت دفاع امریکا بر میگردد که بر اساس آن چند مرکز کامپیوتری در سراسر امریکا باید به هم وصل میشدند. پنتاگون شبکه ای میخواست که در صورت تخریب بخشی از آن بر اثر بمباران یا حوادث طبیعی باز هم بتواند به کار خود ادامه دهد . این شبکه که به ARPAnet شهرت یافتARPA مخفف advanced research projects agency از ابتدا طوری طراحی شد که یک بخش مرکزی نداشته باشد و در نتیجه در صورت حمله و تخریب هر بخش آن باز هم به کار خود ادامه بدهد.
شبکه ای که همچون یک تار عنکبوت شکل گرفت و هر کامپیوتر آن از مسیرهای مختلف میتوانست به همتایان خود داده های خود را بفرستد . حتی اگر یک یا دو کامپیوتر روی شبکه با پیوند بین آنها از کار میافتاد بقیه باز هم میتوانستند از مسیر های تخریب نشده با هم ارتباط بر قرار کنند.
عمومی شدن اینترنت
بزرگترین جهش در وب در سال 1993 با عرضه نرم افزار موزاییک mosaic که نخستین برنامه مرورگر وب گرافیکی بود به وجود امد. برنامه موزاییک محصول تلاش دانشجویان و استادان بخش "مرکز ملی کاربردهای ابر کامپیوتر " در دانشگاه ایلینویز امریکا بود. برای نخستین بار موزاییک امکانات اشاره و کلیک (به وسیله موش) را فراهم کرد. کاربران می توانستند صفحات وب (web page) یا مجموعه ای از متن و گرافیک را کنار هم بگذارند تا هر کسی که میخواست انها را بتواند روی اینترنت ببیند. وقتی با موش روی کلمه ها یا تصاویر خاصی که hyper link نامیده میشد کلیک میکردند برنامه موزاییک به طور خود کار یک صفحه دیگر باز میکرد که به کلمه یا تصویر خاص و کلیک شده اختصاص داشت. بهترین بخش این سیستم آنجا بود که hyper link ها میتوانستند به صفحاتی روی همان کامپیوتر یا هر کامپیوتر دیگر اینترنت با خدمات وب اشاره کنند.
اینترنت امروز
میلیون ها انسانی که از اینترنت استفاده میکنند نیازی ندارند که نکات فنی مانند TCP/IP را بدانند . امروزه شرکتهای خدمات دهنده اینترنت یا ISP این کار را به عهده دارند با آنکه بعضی از عاشقان اینترنت آن را نوعی شیوه زندگی میدانند. در نظر بیشتر کاربران منبع سرگرمی اطلاعات است ولی بیشترین مصرف ان پست الکترونیکی یا همان email است که یکی از ابزار های ارتباطی کار امد به شمار میرود. پیامها از کامپیوتری به کامپیوتر دیگر با سرعت پرواز میکنند و منتظر میمانند تا شخص فرصت خواندن آنها را پیدا کند . وب امکانات خوبی برای کپی از نرم افزارهای مجاز از لحاظ کپی فراهم میسازد
. اینترنت برای پشتیبانی فنی شرکتهای کامپیوتری نیز مفید است این شرکتها میتوانند نرم افزارهای رایگان خود را از طریق اینترنت به مشتریان خود برسانند.
در حیطه ی اطلاعات نیز جدید ترین اخبار و هوا شناسی و ... را فراهم میسازد . گفتگوی هم زمان با افراد مختلف و بازی و ده ها میلیون صفحه در وب وجود دارد . برای هر کسی چیزی دارد. در اخر با گسترش اینترنت و افزایش حجم اطلاعات باید سرعت انتقال اطلاعات نیز تغییر کند.به اینترنت امروزی “ابر بزرگراه اطلاعاتی " گفته میشود .
ساختار اینترنت Internet structure
در اینترنت به طور کلّی میتوان همهٔ رایانهها را به دو دسته تقسیم كرد.
سرویسگیرنده / سرویسدهنده
یکی از استفادههای اینترنت شرکت در گروههای مختلف اینترنتی است مثل مجموعهٔ گروههای اینترنتی یاهو (Yahoo!). کسانی که میخواهند عضو این نوع گروهها شوند باید یک ID در یاهو داشته باشند که این کار بسیار سادهای است .گروههای یاهو به بخشهای بسیار متنوّعی تقسیم میشود که در صفحهٔ اوّل یاهو گروپ( Yahoo! Group )دستهبندیهای آن وجود دارد
.
سرویسهای اینترنتی
بعضی از سرویسهای پراستفاده و محبوب در اینترنت که بر اساس پروتکلها کار میکنند عبارتاند از: پست الکترونیک، USENet، اشتراک گذاری فایل، World Wide Web، Gopher، WAIS،finger، IRC(چت اینترنتی) ، از همه این سرویسها پست الکترونیکی و وب از همه بیشتر استفاده میشوند و حتی سرویسهای زیادی نیز بر اساس آنها ساخته شدهاند مانند mailing listو وب لاگ. بطور معمول، اغلب مردم اینترنت را با سرویسهای مشهور آن یعنی وب و پست الکترونیک میشناسند. اینترنت همچنین توانایی سرویسدهی همزمان یا زنده را نیز فراهم آوردهاست مانند رادیو تحت وب و ،پخش زنده برنامه های تلویزیون ماهواره ای و Webcast که قابل دسترسی در هر نقطهای از دنیا هستند.
فرهنگ اینترنت
اینترنت همچنین تأثیر بسیار عمیقی بر میزان دانایی و جهان بینی داشتهاست. تحقیق در اینترنت میتواند بهوسیله جستجو بر اساس کلمات باشد که توسط موتورهای جستجو مانند Google امکانپذیر است. میلیونها انسان در سراسر دنیا میتوانند به راحتی به حجم زیادی از اطلاعات گوناگون به صورت آن لاین دسترسی داشته باشند. همانند دانش نامهها و کتابخانههای ملی، اینترنت نیز میتواند اطلاعات فراوان و پراکندهای را به سرعت ارایه دهد.
بیشترین زبانی که در اینترنت از آن استفاده میشود انگلیسی است.حدود 50 درصد اسناد علمی جهان نیزبه این زبان است. چون اصل اینترنت بر اساس این زبان تشکیل شدهاست و بیشتر نرم افزارهای رایانهای نیز به این زبان تهیه میگردند. علت دیگر آن عدم توانایی رایانههای قدیمی برای پردازش حروفی غیر از الفبای غربی بود.
اما هم اکنون شبکه آنقدر گسترش پیدا کردهاست که اطلاعات و تجربیات به اندازه کافی به زبانهای محلی در کشورهای مربوط تهیه و قابل دسترس باشند.
نکات حقوقی و اخلاقی
هم اکنون نگرانی عمومی در مورد مطالب موجود در اینترنت وجود دارد. بعضی از جدال آمیزترین آنها تخلف در حق نشر، جعل هویت وسوءاستفاده غیر اخلاقی هستند که وجود دارند و قانونی کردن آنها مشکل است.
وب ( (web
وب یک فضای جهانی اطلاعات است که مردم می توانند توسط اینترنت درآن بخوانند یا بنویسند. این عبارت معمولاً به صورت اشتباه به جای اینترنت به کار می رود اما وب در حقیقت یکی از خدماتی است که روی اینترنت ارایه میشود مانند پست الکترونیک. وب مخفف کلمه وبسایت (website) است. سایت یعنی مکان و منظور از وبسایت صفحات مرتبط است.
وب شناسی
وبشناسی علم جدیدی است که به مطالعه جنبههای گوناگون پدیده وب جهانگستر یعنی تولید، ذخیره، نمایه سازی، جستجو، بازیابی و گسترش اطلاعات در محیط وب، بازرگانی و بازاریابی از طریق وب، تأثیرهای علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی وب، و غیره میپردازد
وبنوشت یا وبلاگ
وبنوشت، وبلاگ یا تارنگار، یک وبگاه یا صفحاتی از یک وبگاه اینترنتی است که فرد یا افرادی در آن مطالبی را به ترتیب زمانی از جدید به قدیم مینویسند. معمولاً در انتهای هر مطلب، برچسب تاریخ و زمان، نام نویسنده و پیوند ثابت به آن یادداشت ثبت میشود. فاصلهٔ زمانی بین مطالب وبنوشت لزوماً یکسان نیست و زمان نوشتهشدن هر مطلب به خواست نویسندهٔ وبنوشت بستگی دارد. مطالب نوشته شده در یک وبنوشت همانند محتویات یک وبگاه معمولی در دسترس کاربران قرار میگیرد. در بیشتر موارد وبنوشتها دارای روشی برای دسترسی به بایگانی یادداشتها هستند (مثلاً دسترسی به بایگانی بر حسب تاریخ یاموضوع).
بعضی از وبنوشتها امکان جستجو برای یک واژه یا عبارت خاص را در میان مطالب به کاربر میدهند.
وبلاگ چیست؟
وبلاگ از دو واژه «وب» و «لاگ» تشکیل شده و در لغت به معنای «به اشتراک گذاشتن وب» می باشد، یعنی فضایی که در آن هر یک از کاربران اینترنت میتوانند به صورت پیوسته (آنلاین) اطلاعات, افکار، عقاید، یادداشتهای شخصی، مقالات، عکس خود را به اشتراک بگذارند. (بهبهانی، 1382)
از نقطه نظر کاربران، وبلاگ صفحه ای است با :
1 -محتوای مرتبشده که مطالب آن به صورت متن، پیوند (لینک) و تصویر، با نظم تاریخی معکوس منتشر می شود.
2 - برچسب زمان برای هر مطلب تا خواننده، زمان ارسال مطالب را بداند.
3 -آرشیو مطالب قدیمیترکه به سادگی قابل دسترسی است .
انگیزه ها، اهداف و کارکردهای وبلاگنویسی درکتابداری
1-اهداف حرفهای و تخصصی، یافتن منابع مرجع مناسب در وب نامرئی؛
2- آگاهی از منابع جدید و روزآمد نگهداشتن دانش شخصی؛
3 - وارد كردن كتابداران به دنیای جدید ابزارهای فناوری اطلاعات؛
4 - معرفی منابع ارزشمند؛
5 - این كه كتابداران هر روز به اینترنت و وب سری بزنند؛
6 - معرفی مجلات و نشریات جایگزین؛
7 - به عنوان ابزار آگاهیرسانی جدید؛
8 - فقط برای سرگرمی
خدمات دهندگان رایگان
• بلاگر از گوگلwww.blogger.com
• پرشینبلاگwww.prsianbloge.com
• بلاگاسکای www.blogsky.com
• بلاگفاwww.blogfa.com
• میهن بلاگwww.mihanblog.com
• بلاگهای ایران جوان www.irxblog.com
• ریواس بلاگwww.rivasblog.com
• ام جی بلاگ www.mg-blog.com
• حقوقدان www.hoqooqdan.com
موتور جستجو یا جویشگر
به طور عمومی به برنامهای گفته میشود که کلمات کلیدی را در یک سند یا بانک اطلاعاتی جستجو میکند. در اینترنت به برنامهای گفته میشود که کلمات کلیدی موجود در فایلهاو سندهای وب جهانی، گروههای خبری، منوهای گوفر و آرشیوهای FTP را جستجو میکند.
برخی از موتورهای جستجو برای تنها یک وبگاه اینترنت به کار برده میشوند و در اصل موتور جستجویی اختصاصی آن وبگاه هستند که تنها محتویات همان وبگاه را جستجو میکنند.
Google، ask، yahoo، msn، altavista،parseek
ابر جستجوگرها
این گونه جدید از موتورهای جستجوگر كه قدمت چندانی نیز ندارند از تركیب كردن نتایج حاصل از چندین موتورجستجوگر استفاده میكند.بدین معنی كه این موتور عبارت مورد نظر شما را در چندین موتورجستجوگرِ جستجو میكند و نتایج آنها را با هم تركیب كرده و یك نتیجه كلی به شما ارائه میدهد.بهعنوان مثال موتورجستجوگر" داگ پایل" از نتایج حاصل از موتورهای Google - Yahoo - MSN و ASK استفاده كرده و نتیجه حاصل را به شما میدهد.
