كتابداران دانشگاه علوم پزشكي جندي شاپور

ويرايش اصطلاحنامه

اصطلاحنامه پاياني ندارد. اكتشافات و اختراعات جديد، تفاسير جديد و دوباره‌ آنچه قبلاً شناخته شده، همپوشاني علوم همه و همه بيانگر اين است كه اصطلاحات جديد متولد مي‌شوند و اين اصطلاحات بايد به اصطلاحنامه اضافه شوند، اصطلاحات موجود تغيير يابند و توضيح داده شوند و حتي حذف شوند. با توجه به اين موضوع اصطلاحنامه‌اي كه به طور دوره‌اي مورد ويرايش قرار نگيرد يك اصطلاحنامه مرده است.

اصطلاحات در حالات زير مورد حك و اصلاح قرار مي‌گيرند.
- تعريف معني اصطلاح و دامنه آن
- اضافه شدن يادداشت توضيحي
- تبديل شدن به يك اصطلاح برگزيده
- نياز به حذف
- تغيير املاي اصطلاح
- هماهنگي با ويرايش قبلي

براي مديريت و نگهداري اصطلاحنامه شخص يا اشخاصي بايد مسئول باشند. اصطلاحنامه بعد از ايجاد نياز به مديريت دارد. مدير اصطلاحنامه داراي وظايفي به شرح زير مي‌باشد:

1. دوره ويرايش اصطلاحنامه را مشخص كند.
2. هماهنگ نمودن طراحي اصطلاحنامه با اصول نوين اطلاع‌رساني
3. رد يا قبول اصطلاحات جديد پيشنهادي نمايه‌سازان
4. انتشار تكمله‌ها در دوره‌هاي زماني مشخص
5. درهم كردن متن اصلي و تكمله‌ها در پايان هر سال
6. تقسيم اصطلاحات با ارجاعات طولاني به اصطلاحات اخص‌تر

مديريت تخصصي و خوب اصطلاحنامه اين اطمينان را ايجاد مي‌كند كه اصطلاحنامه در طول زمان متناسب و قابل استفاده باشد. همچنين مديريت صحيح اصطلاحنامه باعث تداوم ساختار ساده اصطلاحنامه بوده و براي نمايه‌ساز و كاوشگر رضايتمند و قابل استفاده مي‌باشد.

تفاوت اصطلاحنامه با سر عنوانهای موضوعی

1.  اصطلاحنامه ابزار مهم نمایه سازی و در اصل زبان نمایه سازی است در حالی که سرعنوانهای موضوعی بیشتر در فهرستنویسی به کار می روند.

2.    اصطلاحنامه ها به شکل سلسله مراتبی نیز تنظیم می شوند برخلاف سرعنوانهای موضوعی که فقط به ترتیب الفبایی می باشند.

3.    اصطلاحنامه ها به کاربرد اخص واژه ها توجه دارند برخلاف سرعنوانهای موضوعی

4.  در اصطلاحنامه ها تنظیم بر اساس موضوع است در حالی که در سرعنوانهای موضوعی از تقسیم های فرعی برای اخص کردن اصطلاحات استفاده می کند.

1.  در اصطلاحنامه همه اصطلاحات بررسی شده و رایج ترین آنها به عنوان توصیفگر (مرجح) انتخاب می شوند و رابطه اصطلاحات با یکدیگر بررسی می شود، در حالی که واژه نامه ها مجموعه ای از لغات مرتبط از نظر معنا هستند که بدون رعایت ارجحیت گردآوری شده اند.

2.  در اصطلاحنامه ها از میان مترادفها رایج ترین اصطلاح انتخاب شده و از اصطلاحات دیگر به آن ارجاع داده می شود. در صورتی که واژه نامه ها چنین موردی مد نظر نیست.

3.    در فرهنگ لغات تعاریف واژه ها مهم است در حالی که در اصطلاحنامه ها این گونه نیست.

4.    در اصطلاحنامه ها راهنمای کاربرد(ارجاعات، روابط اعم و اخص)وجود دارد در حالی که واژه نامه ها این گونه نیست.

اصطلاحنامه ها در محیط اطلاعاتی جدید

 اصطلاحنامه ها نه تنها ابزاری مفید در سازماندهی دانش و بازیابی اطلاعات بشمار می روند، بلکه می توانند نقش موثر در یادگیری مفاهیم بنیادی و اساسی یک حوزه موضوعی ایفا نمایند. اصطلاحنامه نمایه سازان را در انتخاب اصطلاحات برای نمایه سازی منابع اطلاعاتی و کاربران را در انتخاب این اصطلاحات نمایه شده برای جستجوی اطلاعات نمایه سازی شده در منابع اطلاعاتی یاری نموده است.  با وجود این توانمندی ها، بررسی تاریخی و کارکردی اصطلاحنامه ها در طول سالها نشان می دهد که با وجود تغییر در محیط های اطلاعاتی ، اهداف و ساختار آنها همواره ثابت بوده است. تغییر محیط اطلاعاتی کاربران، فناوری های اطلاعاتی، و ماهیت منابع اطلاعاتی مشهود است که می تواند بر ضرورت بازنگری در ساختار اصطلاحنامه ها تاکید داشته باشد.

محیط اطلاعاتی جدید اصطلاحنامه هایی را با قابلیت های بیشتر از آنچه که اصطلاحنامه های کنونی با ساختارهای محدود فراهم می آورند می طلبد. اصطلاحنامه های ساختار یافته با استانداردهایی که متناسب با ویژگی های محیط چاپی تدوین شده اند، نمی توانند پاسخگوی نیازهای کاربران در محیط اطلاعاتی عصر حاضر باشد.

1.    تغییر محیط اطلاعاتی از چاپی به الکترونیکی

2.    تغییر مخاطبان ذی نفع از این استانداردها، به طوری که در حال حاضر دیگر جستجو در نظام های اطلاعاتی به کتابداران ، نمایه سازان و دیگر متخصصان اطلاع رسانی محدود نیست.

اصطلاحنامه جستجو

پس از دهه 80 نوع خاصی از اصطلاحنامه بوجد آمد از ویژگی های این اصطلاحنامه که به اصطلاحنامه کاربر نیز معروف است می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1.  فراهم آوری گزینه های دیگر برای اصطلاحاتی که جستجوگر احتمالا" در ذهن دارد و کمک به جستجوگر برای بازیابی مفاهیم و اصطلاحات مرتبط

2.  کمک به بازیابی اطلاعات با فراهم آوری اصطلاحات بیشتر و رعایت دقت در انتخاب اصطلاحات و پیشنهاد و توضیحات بیشتر در مورد اصطلاحات خاص

3.  فراهم آوری گزینه های متعدد با رعایت جامعیت برای تسهیل مطابقت میان اصطلاحات کاربر و اصطلاحاتی که در اصطلاحنامه موجود است.

4.  تدوین اصطلاحنامه با شناخت هر چه بیشتر کاربر، افزایش آگاهی از نحوه فرمول بندی عبارت جستجو توسط کاربران با انجام مطالعاتی بر روی آنها.

5.    تقویت کاربران و افزایش توانایی آنها در جستجو با استفاده از کلمات خودشان

مطالعات انجام شده بر روی کاربران نشان می دهد که آنها به طور شگفت انگیزی از کلمات متنوع و متفاوت برای جستجوی یک مفهوم واحد استفاده می کنند. به همین دلیل این نوع اصطلاحنامه در واقع پاسخی ست به نیازهای این نوع از کاربرام که اغلب کاربران ماهر هستند. برای مثال از اصطلاحنامه های جستجو یا کاربر می توان به اصطلاحنامه BRS TERM database اشاره کرد.

با وجود اینکه بسیاری از این اصطلاحنامه ها هم اکنون در محیط وب دسترس پذیر، و برای جستجو قابل استفاده هستند، باز هم به دلیل اینکه از استانداردهایی تبعیت می کنند که متناسب با محیط چاپی وضع شده اند، برای محیط اطلاعاتی کنونی نارسایی هایی دارند که موجب عدم تمایل کاربران در استفاده از آنها می شود.

خواستگاه اصلی واژه هستی شناسی در حوزه فلسفه است که به موضوع موجودیت اشاره دارد هستی شناسی در فلسفه یک علم شناخته شده است."مطالعه انچه موجود است و آنچه باید فرض شود که وجود دارد، به منظور نائل آمدن به یک توصیف متقاعد کننده از واقعیت".

اکنون با ظهور هستی شناسی که هدف آن کمک به کاربر بازیابی متون بر روی وب است معطوف شده است. سورگل عقیده دارد که در واقع مشکل ناشی از سازماندهی اطلاعات نیست، بلکه این مجموعه اصطلاحات هستند که مشکل ساز شده اند و در نتیجه، زمینه ظهور هستی شناسی ها به صورت مجموعه لغات و یا اصطلاحنامه های تکمیل شده یا گسترش یافته را فراهم کرده اند. در ساده ترین مفهوم هستی شناسی را میتوان مانند اصطلاحنامه ها ، مجموعه لغات کنترل شده دانست، با این تفاوت که مفاهیم یک حوزه خاص با روابط معنایی خاص با توجه به حوزه موضوعی و بعضا" متفاوت از حوزه های موضوعی دیگر به شکل خاصی طبقه بندی می شوند که هدف آنها نمایش مفاهیم در قالب زبان طبیعی ست. بدین سبب بعضی آن را نوع تکامل یافته اصطلاحنامه و برخی دیگر آن را ابزاری کاملا" جدید می دانند. منطق بکار رفته در ساخت هستی شناسی ها منطبق ساختن کاربر با نظام سازماندهی دانش و نه انطباق نظام با کاربر است. این نظام با ساختار معنایی دقیق و تعریف شده بر اساس واقعیت های موجود یک حوزه به بیان روابط دقیق میان اصطلاحات در قالبی واقعی می پردازد و بدین ترتیب به کاربر در فهم و شناخت بیشتر یک حوزه کمک می کند. 

مقایسه اصطلاحنامه و هستی شناسی

شباهت ها

1.    هر دو فهرستی از واژگان و نمایشی از روابط میان آنها جهت ارائه مفاهیم عرضه می کنند.

2.    هر دو نوعی نظام سازماندهی دانش اند که بر پایه مفاهیم برای نمایش دانش پیچیده موضوعی بنا می شوند.

3.    هر دو نظامی سلسله مراتبی اند که برای اصطلاحات گروه بندی شده در داخل رده ها و رده های فرعی به کار می روند.

4.   

5.    هر دو در سازماندهی منابع اطلاعاتی و بازیابی اطلاعات کاربرد موثری دارند.

6.  در روش تدوین اصطلاحنامه ها و هستی شناسی ها تقریبا" شیوه مشابهی دنبال می شود، مشخص کردن حوزه، جمع آوری واژکان و مفاهیم از متون، متخصصان و دیگران، تعیین روابط بر اساس قواعد، اصول و استانداردها.

تفاوت ها

1.  از بعد کاربر: اصطلاحنامه برای کاربران انسانی معنادار و قابل درک است در حالی که هستی شناسی برای پردازش اطلاعات توسط انسان و نیز ماشین کاربرد دارد.

2.    از بعد معنایی: اصطلاحنامه ها اگر چه به ارائه واژگان و روابط میان آنها برای کمک به کاربران در درک مفهوم یک اصطلاح می پردازند، ولی فاقد مشخصه های کامل و صریحی از مفاهیم هستند. در واقع نوع اصطلاحات که به بیان مفاهیم دقیقکمک می کنند در اصطلاحنامه وجود ندارد. در حالی که هستی شناسی به طور واضحی دانش مفهومی را با استفاده از زبانی قراردادی(قواعد تعریف شده) بر اساس یک حوزه  همراه با معانی دقیق آنها ارائه می کند، به طوری که این تفسیر غیر مبهم از اصطلاحات در قالب قواعد و توسط ماشین نیز به سهولت قابل استفاده است.

3.  از بعد پوشش متون: اصطلاحنامه سیاهه ای از واژگان است که برای منابع موجود به کار می رود. بیشتر درباره مدارک موجود و برای استفاده در مورد نوع خاصی از مدارک است در حالی که هستی شناسی به ارائه گستره وسیعی از واژگان یک حوزه می پردازد. درباره هستی شناسی همچنین به لحاظ قواعد وضع شده، اعمال یک کنترل یکنواخت به سهولت امکانپذیر است.

4.  از بعد روابط معنایی میان مفاهیم: ابهام های معنایی موجود در اصطلاحنامه ها که ناشی از روابط تعریف شده محدود هستند، در هستی شناسی مرتفع شده است. در اصطلاحنامه، روابط عام و خاص به طور دقیقی تعریف نمی شود، بنابراین نمی تواند بیان کننده روابط معنایی واضح میان مفاهیم باشد. این روابط به طور عام بکار رفته و فاقد روابط برای بیان مفاهیم خاص در حوزه های معین هستند، در حالی که روابط تعریف شده برای هر مدخل در یک حوزه خاص از ویژگی های اصلی هستی شناسی هاست. در اصطلاحنامه ها گاه روابط مربوطبه نوع یا جنس، روابط نشان دهنده جزئی از کل، و روابطی که برای نشان دادن نمونه یا نثال بکار می روند می توانند در هم تلفیق شوند در صورتی که برخی اصطلاحنامه ها، این روابط به جای هم بکار رفته اند. هستی شناسی به لحاظ ارائه روابط معنایی دقیق، از این انتقاد مبرا است.

5. 

اصطلاحنامه مجموعه‌اي از سرعنوانهاي موضوعي با ارتباطات سازماندهي شده است.اصطلاحنامه تسبيحي است زرين از واژه‌هاي انتخاب شده كه به سه گروه از متخصصين كمك‌هاي شاياني مي‌كند. اول به نمايه‌سازان براي سرعت و دقت در نمايه‌سازي مدارك و انتخاب سرعنوان‌هاي موضوعي مناسب و صحيح. دوم به كاوشگران به منظور تدارك راهبرد صحيح و دقيق كاوش و دسترسي جامع و خاص به موضوع موردنظر. سوم به نويسندگان به منظور بيان دقيق‌تر پيامهاي خود.

اصطلاحنامه وظايف خود را با ايجاد روابط معنايي هم‌ارز، سلسله مراتبي و وابسته ميان توصيفگرها، انجام مي‌دهد.

رعايت قواعد دستوري و املايي نه تنها در شكيل بودن و يكدستي اصطلاحنامه موثر است، بلكه دسترسي موضوعي را نيز تسهيل مي‌كند.

براي رسيدن به اهداف اصطلاحنامه دو اصل بايد بر آن حاكم باشد.
1. ويرايش اصطلاحنامه در طول زمان
2. مديريت تخصصي

ويرايش دائم اصطلاحنامه تازگي و همگامي آن را با دانش روز بيمه مي‌كند و مديريت تخصصي و صحيح هماهنگي اصطلاحنامه و طراحي آن را با اصول نوين اطلاع‌رساني تحقق مي‌بخشد.

در زير يك صفحه از يك اصطلاحنامه چاپ نشده نمايش داده شده است:

1.آقابخشي، علي. (1372) ‌نمايه‌سازي‌ همارآ، تهران: مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ ايران‌.

2.حريري، مهر انگيز. (1361) اصطلاحنامه در نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات، اطلاع رساني، نشريه فني مركز اسناد و مدارك علمي، شماره 1 و 2 ، دوره 6 ،60- 67.

3. خسروي، فريبرز.(1380) اصطلاحنامه فرهنگي فارسي‹‹ اصفا ››، جلد اول و دوم، ويرايش دوم، تهران كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.

4. راولي، جنيفر. (1374) نمايه‌سازي‌ و چكيده‌نويسي‌ ‌، ترجمه‌ دكتر جعفر مهراد، تهران: سازمان‌ مدارك‌ فرهنگي‌انقلاب‌ اسلامي.

5. مولا پرست، فيروزه. (1363) اصطلاحشناسي و كاربرد آن در فعاليتهاي اطلاع رساني، نشريه فني مركز اسناد و مدارك علمي، شماره 1، دوره 8 ، 9 –46.

6. يونسكو.(1377) اصطلاحنامه‌ نما، ترجمه‌ ملوك‌السادات‌ بهشتي‌، جلد اول‌ و دوم‌، ويرايش‌ دوم‌، تهران: مركزاطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ ايران.

7. پائو، ميراندا لي. مفاهيم بازيابي اطلاعات، مشهد: دانشگاه فردوسي(مشهد) ، 1380.